انتخاب صفحه
شماره 4735 - سه شنبه 15 آبان 1397
شماره های پیشین:

پیشنهاد

جواد لگزیان

پويايي دموكراسي‌سازي

«پويايي دموكراسي‌سازي» كتابي از گريم گيل جريان دموكراتيك‌سازي و همچنين چگونگي تحليل و توضيح اين فرايند را در شش فصل دموكراتيك‌سازي: پيش‌نيازهاي اقتصادي، سقوط رژيم‌هاي اقتدارگرا، نخبگان و گذار، فراتر از نخبگان، گذار و جامعه مدني و گذار و فروپاشي كمونيسم مطالعه مي‌كند.
با اينكه تاكنون تمركز بسياري از تحليل‌ها درباره دموكراسي‌سازي بر اصل توسعه اقتصادي و نقش آن در فرآيند دموكراسي‌سازي تاكيد دارد، گريم گيل در «پويايي دموكراسي‌سازي» بر اين باور است كه تمركز بر توسعه اقتصادي اگر نابرابري‌هاي سياسي را كه اغلب همراه توسعه اقتصادي است ناديده بگيرد، مي‌تواند در مورد رابطه‌اش با دموكراسي ما را گمراه كند.  به نظر گريم گيل ظهور گروه‌هاي ذي‌نفع اقتصادي قدرتمند مي‌تواند به‌طور جدي اعتبار دموكراتيك رژيم را به خطر بيندازد، حتي اگر هنوز هم بر قواعد رويه‌اي اساسي دموكراسي نظارت وجود داشته باشد. او تصريح مي‌كند: ممكن است انتخابات به‌شكلي منظم برگزار شود، دولت به‌شكلي قانوني و رسمي قدرت را به‌دست بگيرد، نهادهاي نمايندگي به‌طور منظم با هم ديدار داشته باشند و همچنين ممكن است حمايت مردمي گسترده‌اي از اين ساختارهاي سياسي به عمل آيد، اما اگر گروه‌هاي ذي‌نفع اقتصادي قدرتمند قادر باشند به‌دلخواه خود بر دولت تأثير بگذارند و تصميمات آن را جهت بدهند (از لحاظ تاريخي، گروه‌هاي ذي‌نفع اقتصادي قدرتمند معمولا قادر بوده‌اند كه بر دولت تأثيرات قابل توجهي بگذارند)، نهادهاي رسمي چيزي بيش از تظاهر صرف نخواهند بود. 
به همين جهت است كه در نگاه گيل جامعه مدني حائز اهميت است: نه تنها به اين دليل كه جاي بسياري از نهادهايي است كه بازيگران سياسي در آنها ايفاي نقش مي‌كنند، بلكه به اين دليل كه انبار ارزش‌هاي دموكراتيك است كه زيربناي هرگونه ساختار دموكراتيك پايدار به‌شمار مي‌آيد. با آنكه اين امكان وجود دارد كه نخبگان روندهاي دموكراتيك را نهادينه كنند، نهادها به گونه‌اي دموكراتيك به كار خود ادامه نمي‌دهند، مگر اينكه فرهنگي در بخش‌هاي وسيعي از جامعه نهادينه شود كه حامي اين قواعد دموكراتيك باشد. اگر حفظ نظام منوط به ترجيحات نخبگان باشد، سياست‌هاي انحصارطلبانه روزبه‌روز افزايش مي‌يابد. در مقابل، اگر فرهنگ سياسي تداوم حضور مردم در عرصه سياسي را به‌شكلي سازمان يافته و از طريق نهادهاي جامعه مدني به رسميت بشناسد و اين نهادها كاملا رشديافته و قادر به تأثيرگذاري در عرصه سياسي باشند، امكان تسلط نخبگان (از جمله نخبگان اقتصادي) در نظام كمتر است. آنچه تعيين‌كننده است، فعاليت نهادهاي قدرتمند جامعه مدني مانند احزاب سياسي، اتحاديه‌هاي كارگري و گروه‌هاي ذي‌نفع است كه ارتباط بين نخبگان و توده مردم را برقرار مي‌كند و از طريق ايجاد كانال‌هاي نظارت و مشاركت مردمي، ارزش‌هاي دموكراتيك را وارد سياست مي‌كند.  به نظر گيل جامعه مدني تنها از طريق تلاش‌هاي خود جامعه در راستاي تغييرات دموكراتيك قابل دسترسي است. جامعه مدني را نمي‌توان از بالا ايجاد كرد، بلكه بايد از طريق فعاليت‌هاي خود جامعه ايجاد شود. پس از تمام اين حرف‌ها، اين است گوهر وجودي دموكراسي. گيل خاطرنشان مي‌كند آنچه براي گسترش چشم‌انداز توسعه دموكراتيك مورد نياز است، درهم شكستن قدرت گروه زمين‌دار سنتي است و اين صرفا با تجاري ‌شدن كشاورزي حاصل نمي‌شود بلكه نيازمند بورژوازي صنعتي شهري جديد و طبقه كارگر است. البته او مي‌نويسد: نبايد اين‌گونه پنداشته شود كه بورژوازي و طبقه كارگر به‌طور خودكار نيروهاي فعال در راستاي دموكراسي هستند بلكه با توجه به وضعيت نيروهاي مسلط، هم بورژوازي و هم طبقه كارگر منافع خود را در نشاندن قدرتي در جاي قدرت زمين‌داران سنتي مي‌بينند كه بيشتر مطابق با منافع و علايق آنهاست... تعامل طبقات و شيوه شكل دادن به اين تعامل از طريق فرايندهاي توسعه اقتصادي گسترده‌تر، در قالب‌ريزي منافع در جامعه در برهه‌هاي مختلف، از جمله در زمان گذار، نقش محوري دارد. عنصر تعيين كننده توانايي اين گروه‌ها براي نقش‌آفريني در فرايند گذار، سازماندهي است. گروه‌هاي طبقاتي اگر مي‌خواهند در شكل دادن به فرآيند گذار نقش مستقيم ايفا كنند بايد به‌شكلي سازماندهي شده دست به بسيج بزنند. براي بورژوازي اين گونه سازماندهي معمولا در قالب سازمان‌هاي حرفه‌اي مانند كنگره بخش توليدملي در برزيل يا احزاب سياسي است. از طريق اين گونه سازمان‌ها، كارخانه‌داران و تجار مي‌توانند هم بر روند سياست‌گذاري دولتي و هم بر روند توسعه سياسي تأثير بگذارند. به همين نحو، كارگران از طريق سازمان‌هايي مانند اتحاديه‌‌هاي كارگري و احزاب سياسي مي‌توانند به‌دنبال اثرگذاري باشند و معمولا اتحاديه‌هاي كارگري نسبت به احزاب سياسي رابطه نزديك‌تري با احساسات و خواست‌هاي طبقه كارگر دارند. نشر اختران «پويايي دموكراسي‌سازي» كتابي از گريم گيل با ترجمه سعيد حاجي ناصري و فريد حسيني مرام را در 389صفحه رهسپار بازار كتاب كرده است.
 

لطفا نظر خود را درباره این مطلب بیان نمایید

draggablePen