انتخاب صفحه
شماره 5093 - شنبه 26 بهمن 1398
شماره های پیشین:

پیشنهاد

جواد لگزیان

مفهوم قانون

به جرئت مى‏‌توان گفت كتاب مفهوم قانون مهم‏‌ترين اثر، در زمينه‌ فلسفه‌ حقوق به زبان انگليسى، در سده‌ بيستم بوده است. اين كتاب، چند سال پس از انتشار، فهم فلسفه‌ حقوق و شيوه‌ تدريس آن را در دنياى انگليسى و غيرانگليسى زبان دگرگون ساخت. اين تأثير شگرف موجب شد كه درباره‌ كتاب و آموزه‌‏هايش مطالب بسيارى، نه‏‌تنها در زمينه‌ نظريه حقوقى بلكه همچنين در حوزه‌ فلسفه اخلاق و فلسفه سياسى، منتشر شوند. در نيم سده‌ گذشته، نظريه‌ حقوقى پروفسور هارت به كانون توجه در فلسفه‌ حقوق تبديل شده است. پس از انتشار اين اثر، نظريات جدى‏‌اى كه در مراكز مهم آموزشى و پژوهشى حقوق، در سطح جهان، مطرح شده‌‏اند، صرفاً گامى در جهت بهبود يا نقد نظريه اثبات‏‌گرايى هارت بوده‌‏اند. در اين كتاب، پس از نقد نظريه فرمان، قانون به‏‌مثابه اتحاد قواعد اولى و ثانوى معرفى می‌‏شود. اما اين قواعد بافتى باز دارند و، از اين رو، «تقنين قضايى» بهاى تنظيم قاعده‏‌مند حيات اجتماعى توصيف مى‌‏شود. برداشت قاعده‏‌مند از قانون در مقابل دو گرايش افراطىِ نظرى، يعنى شكل‌‏گرايى و قاعده‏‌شكاكى، قرار دارد كه بايد شرح داده و نقد شوند. پروفسور هارت، پس از اين شرح و نقد، به بحث از نسبت ميان قانون، از يک سو، و اخلاق و عدالت، از سوى ديگر می‌‏پردازد و، باریک‌‏بينانه، نكته‌‏هايى ژرف در اين خصوص پيش مى‏‌نهد. نشان‌‏دادن خلط ميان دو نوع قانون طبيعى، و نيز ترسيم محتواى حداقلى حقوق طبيعى، كه در حقيقت محدوديت‌‏هاى طبيعى همه نظام‌‏هاى هنجارى‏‌اند، نمايانگر موضع نظرى او در برابر حقوق طبيعى هستند. هارت در فصل آخر كتاب، از حقوق بين‌‏الملل به‌‏مثابه مصداقى خاص از نظام حقوقى دفاع مى‌‏كند. «مفهوم قانون» کتابی است از هربرت هارت با ترجمه‌ محمد راسخ که در 456 صفحه و توسط انتشارات نشر نی به چاپ رسیده است.

درآمدی بر اندیشه پیچیده

خواست به‌حق ما از اندیشه این است که ابهام‌ها و تیرگی‌ها را بزداید و به واقعیت نظم و روشنی بخشد. کلمه‌ پیچیدگی فقط گویای تردید، سردرگمی و ناتوانی ما در تبیین ساده، نام‌گذاری واضح و نظم‌بخشیدن به اندیشه‌های‌مان است. تعریف ابتداییِ کلمه‌ پیچیده هیچ روشنی و وضوحی به‌دست نمی‌دهد: آن چیزی پیچیده است که نتوان آن را در قالب یک واژه‌ اساسی خلاصه کرد؛ قانونی برایش وضع کرد و تا حد یک ایده‌ ساده فروکاست. ادگار مورن (جامعه‌شناس فرانسوی) در این کتاب، درآمدی بر اندیشه‌ پیچیده را طرح می‌کند. اگر پیچیدگی نه کلید جهان بلکه چالشی است پیش روی ما، پس اندیشه‌ پیچیده نیز نه اجتناب از این چالش یا حذف آن بلکه اندیشه‌ای است یاری‌گر در رویارویی با این چالش و حتی گاه غلبه بر آن. «باید دو توهمی را که ذهن‌ها را از مسئله‌ اندیشه‌ پیچیده منحرف می‌کند زدود.
نخست این باور که پیچیدگی منجر به رهایی از سادگی می‌شود. پیچیدگی درست هنگامی ظاهر می‌شود که اندیشه‌ ساده‌گر ناکام می‌ماند، اما هر آن‌چه در شناختْ نظم ایجاد می‌کند، وضوح، تمایز و دقت پدید می‌آورد، پیچیدگیْ آن را در خود ادغام می‌کند. اندیشه‌ ساده‌گر پیچیدگیِ واقعیت را نابود می‌کند، حال آن‌که اندیشه‌ پیچیده تا حدممکن شیوه‌های ساده‌گر اندیشه را در خود ادغام می‌کند، اما در عین‌حال از پذیرش نتیجه‌های مثله‌کننده و فروکاهنده و تک بُعدی‌ساز و در نهایت گمراه‌کننده‌ ساده‌گری‌یی که خود را بازتابِ امر واقعی در واقعیت به‌شمار می‌آورد سرباز می‌زند. 
دومین توهمْ یکی گرفتنِ پیچیدگی و کامل بودگی است. به‌طور قطع، بلندپروازیِ اندیشه‌ پیچیده این است که پیوندهای میان عرصه‌های رشته‌های گوناگون علمی را گزارش دهد، عرصه‌هایی که اندیشه‌ گسلنده (که یکی از جنبه‌های اصلی اندیشه‌ ساده‌گر است) آن‌ها را گسسته است؛ اندیشه‌ ساده‌گر آن‌چه جداگری می‌کند مجزا می‌سازد و پیوندها و برهم کنش‌ها و تداخل‌ها را پنهان می‌دارد.» «درآمدی بر اندیشه پیچیده» کتابی است از ادگار مورن با ترجمه‌ افشین جهاندیده که در 143 صفحه و توسط انتشارات نشر نی در سال 1394 به چاپ رسیده است.
 

لطفا نظر خود را درباره این مطلب بیان نمایید

draggablePen